Op donderdag 4 juni jl. gaf hoogleraar War Studies Frans Osinga het actualiteitencollege "Europese Veiligheid in de Schaduw van Münchem; terug naar 1938?" Hoe veilig zijn we nog, gezien het geleidelijke verlies van Amerikaanse steun aan de NAVO, de opkomst van niet-Westerse grootmachten en de toenemende dreiging van Rusland sinds de invasie van Oekraïne? Deze politieke omstandigheden, genesteld tussen vrede en oorlog, behandelt Osinga in een korte analyse.
Sinds het einde van de jaren ’90 van de vorige eeuw wordt oorlog niet meer gezien als legitiem middel om je belangen te behartigen. In plaats daarvan wordt militair geweld enkel ingezet voor humanitaire doeleinden of vredesoperaties, die functioneren vanuit de liberale theorie die zich inzet voor de wereldwijde verspreiding van democratie en vrijheid.
De gebeurtenissen in Oekraïne in 2014 maakten abrupt een einde aan het idee van een onbedreigd liberaal Europa. De felle antiwesterse houding van het Kremlin bracht de NAVO bijeen, waarbij beloofd werd dat binnen 10 jaar 2% van het nationale BBP (Bruto Binnenlands Product) aan defensie uitgegeven zal worden. Ondertussen vonden steeds meer Russische sabotagepogingen plaats in Europa, zoals gepoogde vergiftigingen van politieke figuren en pogingen tot polarisatie door het aansporen van het Europese vluchtelingenprobleem. Osinga schetst een steeds grimmiger wordende situatie, waarbij Rusland eigenlijk al een decennium lang een verzwegen oorlog tegen Europa voert.
Volgens Osinga heeft dit geleid tot een tijd van ‘interrechten’, waarbij we van de ene wereldorde al snel overgaan naar de volgende. Daarbij is wereldwijd sprake van een geleidelijke terugval van democratische bestuursvormen, terwijl fascistische en autoritaire regimes terrein winnen.
Toen Rusland in 2022 Oekraïne binnenviel, drong het collectieve besef door dat dit wel eens een grote oorlog op het Europese continent kon betekenen. Deze oorlog gaat over de toekomst van Europa. Osinga beschouwt de Oekraïense verdediging van de afgelopen 4 jaar als het ‘kopen van tijd’ voor de rest van Europa. Het brede gebruik van drones en kruisraketten door Oekraïne heeft ervoor gezorgd dat de oorlog steeds dieper Rusland in wordt gebracht. Ook Oekraïne wordt dagelijks blootgesteld aan bommen, waardoor veel Oekraïense steden niet meer leefbaar zijn. Deze door Rusland veroverde steden worden al snel bezet door Russische families. Rusland (Poetin) voert dan ook een totale oorlog uit: hij vecht niet alleen tegen de krijgsmacht, maar tegen de hele maatschappij.
In Europa luiden de rinkelende alarmbellen al langer. Terwijl Franse president Macron spreekt van “levensgevaar” en in Duitsland regelmatig wereldwijd opkomend neofascisme geconstateerd wordt, blokkeert de Amerikaanse regering onder Trump veel steun aan Oekraïne. Trump lijkt vooral geïnteresseerd te zijn in het aangaan van economische relaties met Rusland en China. Tegelijkertijd ontbreekt een veroordeling van de genocidale oorlog in Oekraïne door Trump.
Ook in de VS gedraagt Trump zich steeds vaker als agressor. Invallen in Venezuela, maar ook dreigingen met invallen in Canada en Cuba worden steeds meer onderdeel van Trump’s offensieve retoriek. Trump’s dreiging met een invasie in Groenland, een NAVO-lid nota bene, heeft ervoor gezorgd dat Europa steeds meer naar zichzelf keert en pleit voor alternatieve veiligheidsordes, zonder afhankelijk te zijn van landen als de VS. Tegelijkertijd geeft Trump de voorkeur aan zaken doen met afzonderlijke landen in plaats van één krachtig blok als de EU.
Volgens Osinga kijken we nu aan tegen een nieuwe Koude Oorlog, met iemand in het Kremlin die steeds vaker de grenzen probeert op te zoeken. Het behalen van een defensie-uitgave van 3,5% is noodzakelijk, mede door het gebrek aan Amerikaanse steun. Ook kan Europa op die manier het Kremlin ervan overtuigen niet de grens over te komen. Osinga vertelt dat vrede in Europa een uitvinding is en dat de geschiedenis laat zien dat oorlog de norm is.
Ten slotte benadrukt Osinga het belang van onze Europese leiders, die keer op keer elkaar weten te vinden. Zolang dit blijft gebeuren, is de kans gering dat oorlog daadwerkelijk komen zal.
Verslag door Manal Daddah, LeidenGlobal